Havadan Bilgiler

Düşük Görüş: Sisli Havalarda Uçaklar Nasıl Çalışır? Detaylı Rehber!

Kış mevsimlerinde soğuyan hava ve nem ile birlikte mükemmel(!) bir karışıma sahip oluyoruz.
Kış fotoğrafçılar ve sis severler için harika bir doğa olayı olsa da hava yolculukları için bunun böyle olduğunu söyleyemeyiz. Savaronna uzmanları ”sisli hava yolculuklarında yol bulma, sisli havalarda havacılık gecikmeleri, sisli hava nedeniyle oluşan rötarlar” gibi konularda detaylı bir rehber hazırladı.

Sizinle beraber sis neden uçaklarda gecikmelere neden oluyor, pilotlar sisli koşullarda hangi konularda daha dikkatli oluyor, uçaklar sisten neden etkileniyor sorularına cevap verelim.

Sisin Oluşma Sebebi Tam Olarak Nedir?

Sis için ”oluşma” kelimesini doğrudan kullanmak yanlış olabilir. Sis sadece yere oturan bulutlardır.

sisli havalarda uçakların uçuşları

Görüş mesafemizin 1 kilometre(0.6mil) ve daha fazla düştüğü durumlarda havayı sisli olarak tanımlarız. Sislerin oluşması/oturması için tek bir sebep yoktur. Biz genellikle sisi tek bir tür olarak tanımlasakta sis oluşumları kendi içinde ayrılır.

Peki en çok karşılaşılan sis türleri nelerdir?

Gap in fog allows some planes to land | Channel - ITV News

Radyasyon Sisi

En sık karşılaştığımız sis oluşumları arasında ilk sırada radyasyon sisleri yer alır. Radyasyon sisleri hem günlük hayatımız hem havacılık operasyonları için önemli bir sorun teşkil edebilir.

Genelde sabah işe giderken sık sık karşılaştığımız bu sis türü radyasyondan dolayı oluşmaktadır. Sıcağı içeride tutacak bir bulut örtüsünün oluşmadığı gecelerde, kara yüzeyi ısı kaybına uğrar ve kaybolan ısı atmosfere gider. Bulunduğumuz bölge soğudukça yüzeye yakın nemli hava da soğumaya başlar. Bunun sonucunda havanın sıcaklığı suyu gaz olarak tutamaz ve oluşan su buharı havadaki parçacıklarla birleşerek sis oluşmasına neden olur.

sabah işe giderken radyasyon sisi

Rüzgarın olmadığı durumlarda bu sis türü oluşmayabilir. Bunun yerine sabah uyandığımızda arabaların ve bitkilerin üzerinde gördüğümüz çiy ve don tabakası oluşur.

Sisin yukarda dediğimiz koşullarda oluşması için yumuşak bir esinti tarafından destekleniyor olması gerekir.
Havacılık operasyonlarında, havaalanı için oluşturulan hava durumu raporlarında çiğlenme noktası hakkında detaylı olarak bilgi yer alır. Sıcaklık çiy noktasıyla yakın ise sisin bir olasılık olduğu kabul edilir.

Radyasyon sisi için gerekli üç koşul şunlardır:

  • Açık gökyüzü
  • Nemli Hava
  • Rüzgar Esintisi

Vadi Sisi

Uzun bir yolculuk sırasında ya da yaşadığımız yere göre bir gece yolculuğunda vadi sisinin etkileriyle karşılaşmamız oldukça muhtemeldir. Bu durum genelde vadinin üstünden geçen hava ile vadi içerisinde yer alan sıcaklığın değişimi sonucunda oluşur. Sis etrafındaki tepelerle sınırlı olduğu için havacılık operasyonlarını daha az etkiler fakat tehlikeli olduğu durumlarda hava operasyonlarının aksamasına doğrudan neden olabilir.

Weather Conditions Affecting Aviation: Fog | Jetex ®

Ön Sis

Sıcak bir hava soğuk yüzey üzerinde hareket ettiğinde sıcak hava soğumaya başlar. Bu hava kütlesinin çiğlenme noktasına kadar soğuması demek sis oluşması anlamına gelebilir. Özellikle Boğaz Köprüsü, San Francisco köprüsü gibi boğazlarda bunu sık sık görürüz.

Cumhuriyet Gazetesine Ait İstanbul Boğazında Sis Görüntüleri

Havacılıkta Düşük Görüş Prosedürleri

Havaalanlarında görüş belirli bir seviyenin altına düştüğünde, havacılık prosedürlerinde dikkat edilen standartlarda değişiklik olur. Normalde 600 Metre (2000 fit) hava sahası için düşük görüş prosedürlerine geçmek için yeterli bir seviyedir. Bu tür durumlarda havaalanları LPV’ye ve düşük görüş prosedürlerine geçerken, ATC ve uçakların çalışma şekilleri neredeyse tamamen değişir.

Localizer performance with vertical guidance (Dikey kılavuzlu pist doğrultusu)
Dikey kılavuzluk ile yerelleştirici performansı, gerekli navigasyon performansı gibi özel hava mürettebatı eğitim gereksinimleri olmadan şu anda mevcut olan en yüksek hassasiyetli GPS havacılık aleti kullanma prosedürleridir. Wikipedia 

LPV’ler sırasında en önemli değişikliklerden biri pistlerin etrafında yer alan bekleme noktalarıyla ilgilidir. Normal hava koşullarında(iyi hava), Kategori 1(CAT1) noktasında bekleyen uçaklar ve Kategori 3’de(CAT3) bekleyen uçakların yerlerinde değişiklikler yapılır. Genelde CAT3 noktası bekleyen uçakların bekleme süresi artan mesafe nedeniyle artar.

Bir diğer konu ise her uçak için verilen pist kullanım süresi artar. Bu da sisin süresiyle beraber ardı ardına artan rötarları oluşturur. 2 Saatlik rötarınız pist süresi kullanımını arttıran uçaklar nedeniyle 3, 4 saate ya da daha fazlasına çıkabilir. Ek olarak normalde belli bir noktadan sonra havaalanı pistinde kabul etmeyen uçaklar LPV koşullarında kabul edilmeye başlanır. Bu da süreri arttıran bir diğer etkendir.

Genel olarak CAT1 ve CAT3 için yapılan değişiklikler uçakların kalkış süresinin sisli havalarda artmasına neden olur.

Kötü Hava Koşullarında Uçaklar İçin Taksi Süreci

Kötü hava koşullarında uçakların taksi süreçleri kalkış ve inişten çok daha zorlayıcı bir hal alabilir. Özellikle bazı havaalanları kötü hava koşullarından pist yapısı nedeniyle daha fazla etkilenebilir.

Sisli bir havada uçaklar için taksi yolları tamamen yabancı bir hal alır. Uyarı tabelalarını, etrafını görmekte zorlanan pilotlar için tek bir hata büyük bir felaketin oluşmasına neden olabilir. Bunun farkında olan pilotlar ve uçuş ekibi daha dikkatli davranır ve bu uçuş sürelerinin artmasına neden olur.

Uçaklar bu tür durumlarda kalkış için kapsamlı bir brifing alır. Bu sisli havada pilota uçağı nasıl kaldırabileceğini planladığı bir brifing türüdür. Bu noktada yapılan brifingin çok detaylı ve havacılık LPV standartlarına uygun olması gerekir.

Pilotlar bu tür durumlarda iki farklı aracı kullanır.

  • PM(Pilot Monitoring)
  • PF (Pilot Flyting)

Bu iki ekran hangi sıralamanın takip edileceğini, uçağın aldığı yolu pilotlara anlık olarak aktarır ve sisli hava koşullarında pilotlar ATC ile iletişim kurar. Pilotlar için kötü hava koşullarında ATC ekipleriyle iletişim kurmak büyük bir artı sağlar.

NOT: ATC Hava Trafik Kontrol yazımızı okudunuz mu?

pilot pm ekranları

Sisli Hava Koşullarında Havalanmak

Yukarda yer alan kategori 3 alanına gittiğinde bir uçak için kötü hava koşullarında kalkış zamanı gelmiş olur. Bütün havaalanları kalkış için belirli bir minimum görünürlük oranı belirler. Bu oran uçuş için yeterliyse daha kötü hava koşullarında uçuş gerçekleşebilir.

Pilotlara mümkün olan en iyi bilgiyi sağlamak için sensörler pistin başlangıcına, ortasına ve sonuna yerleştirilir – “konma”, “orta nokta” ve “durdurma sonu” olarak bilinir. Bu sensörler görüş mesafesini metre cinsinden ölçer ve pilotlara bildirilir. Örneğin “RVR’ler 130/350/450’dir.” Kalkış minimumlarını belirleyen bu rakamlardır.

Havaalanları tarafından belirlenen izinlere göre kalkış değerleri değişebilir demiştik. Bu değerler normalde ortalama olarak 125 metre(400 fit) olarak bilinir. Boeing 787 Dreamliner gibi HUD(Head Up Display) özelliğine sahip uçaklarda kalkışta 75 metreye (246 fit)’e kadar düşebilir.

Pilot kendisine bildirilen RVR oranlarından memnun kalmışsa kötü hava koşullarında kalkış yapmayı kabul eder ve uçuşa başlar. Bu noktada genelde beklenen uçuş oranları örneğin Boeing 787′ için 75/75/75 olarak kabul edilir. Bu üç değerden bir tanesi 75 altı olsaydı uçuşa izin verilmezdi.

Kalkıştan sonra sis tabakası birkaç yüz fit sonra biter ve pilotlar uçaklarını berrak bir gökyüzü içerisinde yönlendirmeye başlarlar. Elbette sorun geçici olarak ortadan kalkmış olsa bile kalkıştan sonra inişle beraber sisle mücadele tekrar başlar.

Hava Şartları ve Havacılık Yolculuk Sırasında Nasıl İşler?

Önceden beklenen sisli hava koşullarına pilot, mürettabat ve diğer kule, uçuş yetkilileri detaylıca hazırlık yapabilir. Fakat hava olayı her zaman stabil değildir. Bazen uçuş sırasında durumlar aniden değişebilir ya da tam kalkış / iniş öncesi beklenmeyen hava durumları oluşabilir. Peki bu süreçte neler yapılıyor?

Uçuş sırasında ekipler varış noktasında oluşan hava durumunu düzenli olarak izler. Bu sırada sıcaklık düşüyor ve çiğlenme noktası sabit kalıyorsa sis oluşabilir. Pilotlar bu noktada LPV yürürlükte ise hava sahasının bilgi yayını sayesinde bildirim yapabilir.

Bu tür durumlarda pilotlar ne yapar?

Pilotlar uçağın piste doğru yönlenmesi için pistten, iniş sisteminden ya da ILS’den bir sinyali takip eder. ILS iki farklı sinyalden oluşur.

  1. Sinyal: Yer belirleyici ve pist eşiğinin altında orta hizada durur. Bu pistin merkez çizgisine göre olan konumunu gösterir.
  2. Sinyal: 3 Derecelik bir açıyla pistte 1000 fit noktasından, duruş noktasından yukarıya doğru bir simulasyon çıkıntısı oluşturur.

Uçaklarda yer alan bu sistemler uçuş güvertesindeki ekrana yansır ve oto pilot üzerinden bu sinyaller takip edilir.

Sisli Hava Koşullarında Uçakların İnişi

Otomatik sistemlerin sıklıkça kullandığı iniş sırasında, kötü hava koşullarında pilotlar farklı stratejiler izleyebilir. Örneğin uçak otopilottan çıkarılarak iki pilot tarafından kontrollü bir şekilde indirilebilir.

Bu noktada yine de sisli hava koşullarında dahi otopilot kullanılır. Sinyalleri takip ederek iniş yapmakta oto pilotlar günümüzde oldukça başarılıdır. Fakat bu noktada asıl mesai uçak indikten sonra yukarda anlattığımız taksi sırasında başlar. Uçaklarda bu noktada çıkan kazalar genelde iniş esnasında değil taksi esnasında oluşabilir.

Sonuç Olarak: Sisli Havalarda Uçaklar Uçar Mı?

Sisli havalarda uçmak pilotlar için oldukça farklı bir deneyim olarak kabul edilir. Şartların ve koşulların oldukça farklı olduğu bu hava durumuna pilotlar çoğu zaman hazırlıklıdır. Fakat en tehlikeli aşamalarda bile uçaklarda yer alan sistemler ve pilotların aldığı özel eğitimler durumu kontrol altına almayı sağlayabilir. Pilotlar simülatörler aracılığıyla sisli havalar için sık sık hazırlık yapar.

Sis Nedeniyle Son 10 Yılda Oluşan Bazı Havacılık Kazaları

  • A319, Rio de Janeiro Galeão Brezilya, 2017
  • B738, Mildura VIC Avustralya, 2013
  • B737, Mildura VIC Avustralya, 2013
  • B737, Mildura VIC B738, Mangalore Hindistan, 2012
  • GLF3, Biggin Hill UK, 2014

En Çok Sis Oluşan Havaalanları Listesi

•             Abbotsford International Airport

•             Abu Dhabi International Airport

•             Actau Airport (formerly Shevchenko-Central)

•             Adak Airport

•             Algiers/Houari Boumediene Airport

•             Almaty International Airport

•             Arcata Airport

•             Asturias

•             Atyrau Airport

•             Barcelona/El Prat Airport

•             Biarritz-Bayonne/Anglet

•             Chongqing Jiangbei International

•             Churchill Airport

•             Del Norte County Airport

•             Delhi/Indira Gandhi International (IGI) Airport

•             Granada

•             Kassel-Calden Airport

•             Kerry Airport

•             Krakow International Airport

•             Kuwait International

•             LA/Ontario Airport

•             Marine Corps Air Station Miramar

•             Minneapolis-Saint Paul International Airport

•             Monterey Regional Airport

•             Naval Air Station North Island

•             North Bay Jack Garland Airport

•             Nuremberg Airport

•             Oakland International Airport

•             Pond Inlet Airport

•             RAF Benson

•             Resolute

•             Riyadh/King Khaled International Airport

•             Rothera Research Station

•             San Diego International Airport

•             San Francisco International Airport

•             Shymkent Airport

•             Skopje

•             St. Paul Downtown Airport

•             Tarbes-Lourdes-Pyrénées Airport

•             Tenerife Norte/Los Rodeos

•             Unalaska Airport

•             Vancouver International Airport

•             Verona Villafranca Airport

•             William R. Fairchild International Airport

İlgili Makaleler

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Başa dön tuşu